به گزارش خبرخورموسی ؛ یک دانش‌آموز دبیرستانی، هر روز عصر بی‌صدا به پشت‌بام خانه می‌رود و سیگار می‌کشد. او هنوز حتی به سن قانونی نرسیده، اما از سال‌های آغازین نوجوانی، مصرف سیگار را شروع کرده و حالا به آن وابسته شده است. او بدون هیچ مانعی، خودش سیگار می‌خرد؛ این در حالی است که طبق قانون، فروش سیگار و سایر مواد دخانی به افراد زیر ۱۸ سال ممنوع است، اما در عمل، این ممنوعیت نادیده گرفته می‌شود.

دیگری  دانش‌آموز دوره متوسطه اول، نزدیک به دو سال است که به مصرف قلیان و ویپ (سیگار الکترونیک) روی آورده است. اگرچه مصرف روزانه ندارد، اما می‌گوید معمولاً هفته‌ای یک‌بار از آن‌ها استفاده می‌کند. او می‌گوید که از طریق فضای مجازی با ویپ آشنا شده و به‌راحتی، بدون اطلاع والدین، آن را به‌صورت اینترنتی سفارش داده است ؛ دلیل مصرفش را کنجکاوی و احساس خوبی که با بیرون دادن حجم زیادی از دود به او دست می‌دهد، عنوان می‌کند.

اینها فقط دو روایت کوتاه از پدیده‌ای تلخ و رو‌به‌گسترش‌اند، گرایش نوجوانان به مصرف مواد دخانی، از سیگار و قلیان گرفته تا ابزارهای جدیدتری همچون ویپ، اگرچه آمارهای رسمی نیز این روند را تأیید می‌کنند ، اما واقعیت تلخ‌تر از آمارها، در گوشه‌وکنار شهر  قابل مشاهده است.

خانم ابتسام منصوری، مدرس، مشاور، پژوهشگر، نویسنده و درمانگر بالینی در حوزه مسائل روانشناختی و اجتماعی کودکان و نوجوانان هستند. با توجه به افزایش نگرانی ها درباره گرایش فزاینده نوجوانان به مصرف ویپ (سیگار الکترونیکی)و سیگار سنتی، فرصتی دست داد تا با ایشان درباره ریشه های این پدیده و راهکارهای عملی برای خانواده ها به گفت وگو بنشینیم .

ریشه های گرایش نوجوانان به ویپ و سیگار

 در شرایط فعلی، چه عواملی به عنوان مهمترین ریشه های گرایش نوجوانان به ویپ و سیگار است ؟

گرایش نوجوانان به مصرف نیکوتین (چه از طریق ویپ و چه سیگار سنتی)پدیده ای چندعاملی و پیچیده است که درک عمیق هر یک از این عوامل برای طراحی استراتژی های پیشگیری مؤثر ضروری است. ما نمی توانیم صرفاً بر یکی از دلایل تمرکز کنیم؛ بلکه باید طیفی از عوامل محیطی، فردی و شناختی را در نظر بگیریم.

به طور خلاصه، عوامل اصلی عبارتند از:

۱_ کنجکاوی و تجربه گرایی

نوجوانی دورانی است که مغز به دنبال تحریکات جدید است. این مرحله از رشد، که با فعالیت بالای سیستم پاداش مغزی همراه است و نوجوانان را به سمت رفتارهایی سوق میدهد که تازگی دارند و حس ماجراجویی را القا میکنند.

جذابیت ناشناخته ها: ویپ ها به دلیل ظاهر مدرن، فناوری جدید و گستره طعم های میوهای و شیرین، به شدت برای این گروه سنی جذاب هستند.

حس جسارت و بزرگسالی: مصرف موادی که در جامعه بزرگسالان رواج دارد، به نوجوان این حس کاذب را میدهد که در حال عبور موفقیت آمیز از مرزهای کودکی است و قدرت استقلال بیشتری کسب کرده است.

۲- فشار همسالان

نیاز بنیادین نوجوانان به تعلق، هویت‌یابی و جلوگیری از طرد شدن توسط گروه همسال، یکی از قویترین محرک هاست.

تقلید و همرنگی: اگر در یک گروه دوستان، مصرف ویپ به عنوان رفتار “نرمال” یا “مطلوب” تلقی شود، نوجوان برای حفظ جایگاه خود یا جلوگیری از مورد تمسخر قرار گرفتن، تمایل بیشتری به تقلید خواهد داشت.

مکانیسم پذیرش گروهی: برخی نوجوانان مصرف را ابزاری برای نشان دادن شجاعت یا “خاص بودن” در چارچوب گروه میبینند.

۳- تصور نادرست از بی ضرر بودن

این عامل به طور خاص در مورد ویپ بسیار حائز اهمیت است.

تبلیغات گمراه کننده: تبلیغات (مستقیم یا غیرمستقیم) ویپ را به عنوان جایگزینی “ایمن تر” یا “تفریحی” معرفی میکنند.

اثرات نیکوتین و اعتیاد سریع: نوجوانان اغلب از غلظت بسیار بالای نیکوتین در مایعات ویپ و پتانسیل اعتیاد سریع آن آگاهی ندارند. نیکوتین یک نوروتوکسین قوی است که در سنین رشد، مسیرهای مرتبط با توجه، یادگیری و کنترل تکانه را در مغز تغییر می دهد و این تغییرات بیولوژیکی منجر به وابستگی سریعتر میشود.

۴_دسترسی آسان و بازاریابی هدفمند

تولیدکنندگان با استفاده از طعم دهنده های جذاب، رنگبندی های متنوع و طراحی دستگاه هایی که به راحتی قابل پنهان کردن هستند، بازار جوانان را هدف قرار داده اند.

طعم های شیرین: طعم هایی مانند پاپ کورن، آدامس، انبه و نعناع، اثر تند نیکوتین را می پوشانند و مصرف را برای مبتدیان لذت بخش تر میکنند.

ظاهر پنهان: دستگاه های کوچک، شبیه به فلش مموری یا خودکارهای ظریف، اجازه میدهند نوجوان بدون جلب توجه والدین یا معلمان، آنها را حمل کند.

۵– مقابله با استرس و اختالات خُلقی

بسیاری از نوجوانان در مواجهه با فشارهای تحصیلی، اجتماعی، یا مسائل خانوادگی، به دنبال راهی برای مدیریت سریع احساسات منفی خود هستند.

خوددرمانی با نیکوتین: نیکوتین به طور موقت باعث ترشح دوپامین میشود که حس آرامش کاذب ایجاد می کند. این مکانیسم، تبدیل به یک مکانیسم مقابلهای شرطی می شود؛ هرگاه استرس یا اضطراب افزایش یابد، نوجوان به سمت ویپ کشیده میشود.

افزایش نرخ افسردگی و اضطراب: نوجوانانی که از قبل با مشکلات خُلقی دست و پنجه نرم میکنند، به دلیل نوسانات شیمیایی مغزشان، آسیب پذیرتر هستند.

۶- الگوبرداری و تأثیر رسانه های اجتماعی

نمایش مصرف ویپ در فیلم ها، سریال ها و شبکه های اجتماعی توسط افراد با نفوذ(اینفلوئنسرها) این رفتار را عادی سازی میکند. رسانه های اجتماعی غالباً عواقب سلامتی را نادیده گرفته و تنها بعد نمایش جذاب یا بعد اجتماعی یا هیجانی مصرف را به تصویر می کشند.

۷- خلأهای عاطفی و نیاز به توجه

نوجوانانی که احساس میکنند نیازهای عاطفی آنها در خانه یا محیط اجتماعی برآورده نمیشود، ممکن است به رفتارهای پرخطر روی بیاورند تا توجه (هرچند منفی) کسب کنند.

اعلام وجود: رفتارهای پرخطر به عنوان فریادی برای دیده شدن و اثبات هویت در نظر گرفته می شود.

نقش های مؤثر والدینی در پیشگیری و مقابله

با توجه به این ریشه ها، والدین در خانه و جامعه چه نقشهای عملی و مؤثری می توانند در پیشگیری از شروع و همچنین کمک به ترک در نوجوانان ایفا کنند؟

مداخله موفق والدین یک فرآیند مستمر و پویایی است که باید بر دو پایه اصلی استوار باشد:

توانمندسازی فردی نوجوان و تقویت ارتباط امن خانوادگی 

ما نمی توانیم تنها با ممنوعیت و تهدید پیش برویم؛ باید ابزارهای درونی الزم برای مقاومت را در آنها پرورش دهیم.

۱– ایجاد ارتباط باز، همدلانه و بدون قضاوت:

این زیربنای تمام اقدامات تربیتی است. اگر نوجوان بداند که میتواند بدون ترس از مجازات شدید یا سرزنش، مشکلات خود را با والدین در میان بگذارد، احتمال پنهانکاری کاهش می یابد.

گوش دادن فعال: تمرکز بر شنیدن دلیل اصلی رفتار (مثال فشار دوستان) به جای تمرکزصرف بر عمل (مصرف ویپ)

صداقت کامل: والدین باید بپذیرند که این مشکل وجود دارد و در مورد اعتیاد نیکوتین، مانند هر ماده دیگری، صادقانه صحبت کنند.

۲- افزایش آگاهی هدفمند و مبتنی بر واقعیت

آموزش باید متناسب با مرحله رشد شناختی نوجوان باشد و از سخنرانی های کلیشه ای پرهیز کند.

تأثیر بر مغز در حال رشد: توضیح علمی اثرات نیکوتین بر قشر پیش پیشانی مغز (PFC) که تا اوایل دهه بیست زندگی در حال تکامل است. به نوجوان توضیح دهید که نیکوتین چگونه بر تمرکز، حافظه و تنظیم احساسات تأثیر میگذارد.

نیکوتین→وابستگی شیمیایی → تداخل در مسیرهای دوپامینرژیک→وابستگی شیمیایی تداخل در مسیرهای دوپامینرژیک → نیکوتین نیکوتین

مکانیسم اعتیاد: روشن کردن این نکته که ویپها طوری طراحی شده اند که سریعتر از سیگار سنتی اعتیاد ایجاد کنند، زیرا دوز بالای از نیکوتین را با استنشاق های مکرر و پنهان به بدن می رسانند.

تقویت مهارتهای زندگی

نوجوانان به ابزارهای عملی نیاز دارند تا بتوانند در موقعیتهای چالش برانگیز واکنش مناسب نشان دهند.

مهارت قاطعانه “نه گفتن” : تمرین سناریوهای واقعی در خانه برای رد کردن پیشنهاد مصرف، بدون نیاز به توجیه طولانی یا پرخاشگری

جایگزین‌های سالم برای مدیریت استرس: به جای تکیه بر نیکوتین برای کاهش اضطراب، نوجوان باید بیاموزد که از تکنیک‌های تنفس عمیق، مدیتیشن کوتاه، فعالیت بدنی شدید(مثل دویدن) یا ابراز هنری برای تخلیه فشار استفاده کند.

۴- ایفای نقش الگوی مثبت

رفتار مشاهده شده توسط والدین اغلب قویتر از توصیه‌های شفاهی عمل میکند.

خودداری والدین از مصرف: اگر والدین سیگار میکشند یا از هرگونه ماده ای برای فرار از استرس استفاده میکنند، پیام آنها تضعیف میشود.

مدیریت استرس بزرگسالی: نوجوان باید ببیند که والدین چگونه بدون توسل به عادت های مخرب، با بحران‌های کاری یا زندگی کنار می‌آیند.

۵- نظارت آگاهانه و غیرتهاجمی

این به معنای جاسوسی نیست، بلکه به معنای اطلاع از محیط اطراف و ایجاد مرزهای واضح است.

قوانین شفاف خانوادگی: قوانین مربوط به مصرف مواد باید از سنین پایین به صورت شفاف و منطقی وضع شوند و پیامدهای نقض آنها از قبل مشخص باشد.

آگاهی از محیط اجتماعی: دانستن اینکه نوجوان وقت خود را کجا میگذراند و با چه کسانی در ارتباط است، اما نه به شکل کنترلگرانه، بلکه به شکل یک شبکه حمایتی

۶_ تقویت عزت نفس و معنابخشی به زندگی

نوجوانانی که درونمایه و هدف قویتری در زندگی دارند، کمتر به دنبال تأیید بیرونی از طریق رفتارهای پرخطر خواهند بود.

حمایت از استعدادها: تشویق نوجوان به فعالیتهایی که در آن احساس شایستگی میکند (ورزش، موسیقی، داوطلب شدن) این امر نیاز به تأیید از طریق مصرف مواد را کاهش میدهد.

۷- مداخله حرفهای زودهنگام

خانواده ها باید نسبت به علائم هشداردهنده هوشیار باشند.

علائم هشداردهنده: تغییرات ناگهانی در الگوی خواب، کاهش غیرمنتظره در عملکرد تحصیلی، افزایش تحریک‌پذیر، پنهانکاری شدید وسایل شخصی، یا بوی خاص (هرچند ویپ ها بوی کمتری دارند)

مراجعه تخصصی: در صورت مشاهده علائم، مراجعه به مشاور یا درمانگر متخصص در اعتیاد نوجوانان میتواند شانس موفقیت را به شدت افزایش دهد.

پیوند موضوعات روانشناختی – الگوی رفتاری مشترک

رویکردهای درمانی مبتنی بر روانشناسی (مانند درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد یا چه نکاتی را در مورد تعامل با نوجوانان در زمینه برجسته میکنند؟ آیا الگوی رفتاری مشترکی در موفقیت این تعامالت وجود دارد؟

در واقع، هسته اصلی موفقیت در مواجهه با اعتیاد رفتاری نوجوانان، همان اصولی است که در درمانهای مدرن روانشناختی بر آن تأکید میشود. ما باید از تقابل به سمت همراهی حرکت کنیم.

ارتباط عاطفی قوی (پذیرش)

اصول درمانهایی بر این فرض استوار است که تلاش برای سرکوب یا مبارزه مداوم با یک مشکل (مانند میل به مصرف)انرژی زیادی میگیرد. در مورد نوجوان، اگر والدین دائماً موضع اتهامی داشته باشند، نوجوان در موضع دفاعی قرار میگیرد و دیوار میکشد.

تأثیر نزدیک شدن والدین: نوجوان توصیه های والدین را بیشتر میپذیرد ، اگر احساس کند نه یک قاضی، بلکه یک تکیه گاه امن و همدل در کنار اوست. پذیرش اولیه احساسات نوجوان (حتی اگربا رفتار مخالف باشیم) برای ایجاد پل ارتباطی حیاتی است.

استدلال منطقی به جای تحکم (آگاهی شناختی)

بخش مهمی از درمان‌های شناختی، کمک به فرد برای مشاهده افکار و احساسات خود به عنوان یک شیء خارجی است، نه هویت خود.

توسعه تفکر نقاد: به جای گفتن “این کار را نکن چون مضر است” (تحکم) باید چرایی پشت این مسئله را با هم بررسی کنیم: “چه چیزی باعث شد فکر کنی این کار را انجام دهی؟ چه احساسی داشتی؟”

این رویکرد، تفکر نقاد را در نوجوان توسعه میدهد و او را به سمت “انتخاب آگاهانه” سوق میدهد، نه صرفاً “تبعیت کورکورانه”.

اهمیت الگوبرداری رفتاری 

درمانگران همیشه تأکید میکنند که تغییرات رفتاری پایدارتر از تغییرات کلامی هستند.

اعتبار کلام: اگر والدین از نوجوان میخواهند که در برابر فشارهای محیطی مقاومت کند، باید ببینند که والدین خود چگونه با استرس‌ها و وسوسه‌های بزرگسالی (مانند پرخوری، زودرنجی، یا مصرف الکل در مهمانی‌ها) برخورد میکنند. رفتار مشاهده شده، قدرت تأثیرگذاری بیشتری دارد.

احترام به استقلال در حال رشد (تعهد به ارزش ها)

نوجوان به دنبال استقلال است. ما باید این میل به استقلال را به سمت اهداف مثبت هدایت کنیم.

انتخاب آگاهانه در مقابل دستور: هدف این نیست که او را وادار کنیم ویپ نکشد، بلکه این است که او بتواند تصمیم بگیرد که آیا مصرف ویپ با ارزش‌های که برای خودش تعیین کرده است (مانند سلامت، موفقیت تحصیلی یا ورزشکار بودن )همسو است یا خیر.

این تغییر تمرکز از “منع بیرونی” به “هدایت درونی” اساسی است.

حرف پایانی لطفا ؟

در پایان باید عرض کنم رویکرد جامع در برابر بحران ویپ ، پیشگیری و مقابله با گرایش نوجوانان به ویپ و سیگار نیازمند رویکردی جامع، آگاهانه و مبتنی بر ارتباط مؤثر و احترام متقابل است. چالش های این نسل با نسلهای قبل متفاوت است، زیرا محیط دیجیتال و طعم های جذاب، سد دفاعی آنها را از بیرون تخریب میکنند.

تقویت بنیان های خانواده، ایجاد فضایی امن برای گفتگو، مسلح کردن نوجوان با مهارتهای زندگی و مداخله زودهنگام در صورت مشاهده علائم خطر، کلید رقم زدن آیندهای سالم‌تری برای این نسل خواهد بود. در نهایت، سلامت روان نوجوان و کیفیت رابطه او با والدین، مهمترین عامل محافظتی در برابر رفتارهای پرخطر است.

انتهای پیام/م